Mùa hè Nhật Bản ngày càng nóng oi ả và độ ẩm cao kỷ lục, đến mức người dân còn tạo ra một từ riêng miêu tả sắc thái này: “Kokushobi” (ngày nóng như thiêu đốt). Tuy nhiên, trong thời phong kiến, khi chưa có sự xuất hiện của máy điều hòa nhiệt độ hay tủ lạnh, làm thế nào để các Samurai và người dân thời Edo có thể vượt qua những tháng hè khắc nghiệt? Hãy cùng xem người Nhật xưa đã làm thế nào nhé!
Kiến trúc “đón gió” biến ngôi nhà thành không gian tản nhiệt
Một câu ngạn ngữ cổ thời Trung cổ của Nhật Bản từng đúc kết: “Nhà cửa nên được xây dựng chủ yếu để đón mùa hè”. Triết lý này thừa nhận rằng con người không thể ngăn cản sức nóng của tự nhiên, nhưng hoàn toàn có thể chủ động đón nhận những luồng gió mát.
Những ngôi nhà gỗ truyền thống được thiết kế nâng cao nền so với mặt đất, tối giản các bức tường cố định và ưu tiên hệ thống cửa trượt (Shoji/Fusuma). Khi mở hết các cánh cửa, ngôi nhà trở thành một không gian xuyên suốt, cho phép không khí lưu thông tối đa.
Mái hiên rộng tạo nên những khoảng bóng râm dịu mát xung quanh nhà. Phía bên ngoài, người dân treo những tấm rèm tre mỏng gọi là Sudare, hoặc màn chắn bằng lau sậy Yoshizu. Những tấm mành này có khả năng ngăn chặn trực tiếp ánh nắng gay gắt trước khi nó kịp làm nóng không gian bên trong. Hiệu quả của chúng được đánh giá cao hơn hẳn các loại rèm cửa nội thất hiện đại.
Bên cạnh đó, một nét văn hóa quen thuộc vẫn được duy trì đến ngày nay là Uchimizu – hành động té nước sạch ra trước hiên nhà hoặc cửa hàng. Nhờ hiện tượng bay hơi nước, nhiệt độ không khí ngay sát mặt đất có thể giảm tới 6 độ C, mang lại cảm giác mát mẻ tức thì cho không gian xung quanh.
Ẩm thực giải nhiệt
Ẩm thực mùa hè thời Edo không chỉ chú trọng đến hương vị mà được coi là công cụ đắc lực giúp cơ thể điều hòa nhiệt độ. Người dân tại các đô thị lớn như Edo (Tokyo) hay Kyoto thường giải nhiệt bằng những ly nước giếng sâu ướp lạnh, ngọt ngào, nhờ thêm chút đường và ăn kèm những viên bánh gạo Shiratama dẻo, dai. Món ăn này được gánh bán rong khắp phố phường với tiếng rao rộn rã “Hyakkoi!” (Lạnh đây!).
Một món ăn mùa hè hấp dẫn khác là Mì Nagashi Somen. Món mì somen mỏng manh được thả trôi theo dòng nước lạnh chảy qua các máng tre chẻ đôi. Thực khách ngồi hai bên máng dùng đũa gắp mì, rồi chấm vào nước sốt tsuyu lạnh và thưởng thức tại chỗ. Đây vừa là món ăn giải khát, vừa là một trò chơi cộng đồng thú vị giúp mọi người quên đi cái nóng gay gắt.
Ngoài ra, ăn cá chình nướng (Unagi) vào ngày 土用の丑の日 (Doyo no Ushi no Hi), tức ngày Sửu trong giai đoạn giao mùa của mùa hè, thường rơi vào khoảng cuối tháng 7 đến đầu tháng 8, đã trở thành một nét văn hóa tại Nhật Bản.
Tương truyền, truyền thống này bắt nguồn từ Hiraga Gennai, một nhà bác học và nhà viết quảng cáo tài ba thời Edo. Để giúp quầy hàng của một người bạn bán được lươn vào mùa hè, ông đã khéo léo kết hợp niềm tin dân gian về việc “ăn món ăn có chữ cái đầu trùng với tên ngày đặc biệt sẽ mang lại may mắn” (chữ “U” trong Unagi và Ushi). Lươn nướng cũng giàu dinh dưỡng giúp tăng cường thể lực và sức bền cho cơ thể để chống chọi với đợt nắng nóng đỉnh điểm.
Tản nhiệt qua thính giác, thị giác và những câu chuyện ma rùng rợn
Bên cạnh các tác động thể chất, người Nhật thời phong kiến đặc biệt coi trọng việc “làm mát tâm trí” bằng các biểu tượng thị giác, âm thanh và trí tưởng tượng.
Người dân thời Edo thường treo chuông gió (Furin) trước hiên nhà để tạo ra những âm thanh trong trẻo mỗi khi có làn gió thoảng qua. Họ cũng thả cá vàng bơi lội trong các chậu nước trong veo, ngắm đom đóm vào buổi tối. Hoặc trồng hoa bìm bìm, loài hoa nổi tiếng nở rộ vào những giờ khắc dịu mát nhất trong ngày. Những hình ảnh và âm thanh này tạo ra hiệu ứng tâm lý, đánh lừa bộ não vào trạng thái thư thái, mát mẻ.
Mùa hè thời Edo còn được xem như “lễ hội Halloween kéo dài”. Người dân thời đó tin rằng cảm giác sợ hãi sẽ làm nổi da gà, lạnh sống lưng và mồ hôi lạnh toát ra, giúp cơ thể hạ nhiệt hiệu quả. Các buổi tụ họp Hyakumonogatari Kaidankai, nơi 100 người ngồi quây quần trong bóng tối kể cho nhau nghe 100 câu chuyện ma quái đã ra đời từ chính nhu cầu giải nhiệt độc đáo này.
Sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc nương theo tự nhiên, ẩm thực giàu dinh dưỡng và các liệu pháp tâm lý tinh tế đã giúp người Nhật thời xưa tận hưởng trọn vẹn những mùa hè rực rỡ!
